Αυτή η δυσφορία που νιώθεις, είναι πένθος.

Αυτή η δυσφορία που νιώθεις, είναι πένθος.

Θλίψη, αγωνία, φόβος, μοναξιά…Όλοι μας κατακλυζόμαστε από ένα πλήθος συναισθημάτων αυτή την περίοδο. Συναισθήματα που συνήθως χαρακτηρίζουμε ως αρνητικά και τα οποία οι περισσότεροι από μας, αν όχι όλοι, δε θέλουμε να βιώνουμε στην καθημερινότητα μας. Ωστόσο, είναι αδύνατον να ζήσουμε χωρίς αυτά, πόσο μάλλον όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια νέα και τόσο διαφορετική πραγματικότητα. Το πρώτο βήμα λοιπόν είναι να δώσουμε όνομα σε αυτό που αισθανόμαστε και σταδιακά, ίσως μπορέσουμε και να το διαχειριστούμε. 

Σύμφωνα με τον David Kessler, τον σπουδαιότερο ειδικό στο θέμα του πένθους, αυτή η δυσφορία που νιώθουμε όλο αυτό το διάστημα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το συλλογικό πένθος το οποίο βιώνουμε. Σε συνέντευξη του στο Harvard Business Review μοιράζεται τις σκέψεις του σχετικά με το γιατί είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε το πένθος που ενδεχομένως νιώθουμε, πως να το διαχειριστούμε και θα μπορέσουμε να βρούμε νόημα σε αυτό.

 


Οι άνθρωποι νιώθουν διάφορα συναισθήματα αυτή τη στιγμή. Είναι σωστό να ονομάσουμε πένθος ορισμένα από αυτά;

Ναι και μάλιστα νιώθουμε πολλά και διαφορετικά είδη πένθους. Νιώθουμε πως ο κόσμος άλλαξε, και όντως άλλαξε. Ξέρουμε ότι αυτό είναι προσωρινό αλλά το συναίσθημα μας δε λέει το ίδιο και συνειδητοποιούμε πως τα πράγματα θα είναι διαφορετικά όταν αυτό πια έχει τελειώσει. Η απώλεια της φυσιολογικότητας, ο φόβος μίας οικονομικής κατάρρευσης, η απουσία σύνδεσης… Όλα αυτά μας πλήττουν και εμείς πενθούμε, πενθούμε συλλογικά. Και δεν είμαστε διόλου συνηθισμένοι σε αυτό το είδος συλλογικού πένθους.

Είπατε πως νιώθουμε παραπάνω από ένα είδη πένθους;

Ναι, μπορεί να νιώθουμε και άλλα είδη πένθους, όπως είναι το προσδοκώμενο πένθος. Πρόκειται για ένα συναίσθημα που νιώθουμε σχετικά με το τι επιφυλάσσει το μέλλον όταν επικρατεί αβεβαιότητα. Συνήθως αυτό το συναίσθημα επικεντρώνεται στο θάνατο. Το αισθανόμαστε όταν κάποιος δικός μας λαμβάνει μία βαριά διάγνωση ή όταν έχουμε αυτή τη φυσιολογική σκέψη που όλοι κάνουμε κάποιες φορές, ότι κάποτε θα χάσουμε έναν γονιό. Επίσης, το προσδοκώμενο πένθος συνδέεται επίσης με το πως φανταζόμαστε ένα πιο αόριστο μέλλον. Υπάρχει μία θυέλλα η οποία έρχεται, υπάρχει κάτι κακό εκεί έξω. Με τον ερχομό του ιού, το πένθος μπερδεύει τόσο πολύ τους ανθρώπους. Το πρωτόγονο μέρος του μυαλού μας αντιλαμβάνεται ότι κάτι κακό συμβαίνει αλλά συγχρόνως δεν μπορούμε να το δούμε ξεκάθαρα αυτή τη στιγμή. Αυτό διαλύει την αισθήση ασφάλειας κι έτσι βιώνουμε την απώλεια αυτής. Δε νομίζω ότι έχουμε χάσει ποτέ συλλογικά το αίσθημα της γενικής ασφάλειας. Ατομικά ή σε μικρότερες ομάδες, οι άνθρωποι μπορεί να έχουν ξανά νιώσει κάτι ανάλογο. Αλλά όλοι μαζί, ποτέ. Είναι κάτι ολοκαίνουριο. Πενθούμε όλοι σε ένα μίκρο και μάκρο-επίπεδο.

 


Τι μπορούμε να κάνουμε για να διαχειριστούμε όλο αυτό το πένθος;

Το να καταλάβουμε τα στάδια του πένθους είναι μια αρχή. Αλλά όποτε μιλάω για τα στάδια του πένθους, πρέπει να υπενθυμίζω στους ανθρώπους ότι τα στάδια δεν είναι γραμμικά και ίσως να μην ακολοθούν πάντα την παρακάτω σειρά. Δεν αποτελούν έναν χάρτη αλλά οπωσδήποτε δίνουν κάποιες κατευθυντήριες οδηγίες για αυτόν τον άγνωστο κόσμο. Υπάρχει λοιπόν άρνηση, την οποία συχνά εκφράζουμε κάπως έτσι: «ο ιός δε θα μας επηρεάσει». Υπάρχει θυμός: «με αναγκάζετε να μείνω σπίτι και με απομακρύνετε από τις δραστηριότητες μου». Υπάρχει διαπραγμάτευση: «Εντάξει, αν απομονωθώ για δύο εβδομάδες όλα θα πάνε καλύτερα, έτσι δεν είναι;». Υπάρχει θλίψη: «Δεν ξέρω πότε θα τελειώσει όλο αυτό». Και τελικά, έρχεται η αποδοχή: «Είναι όντως αυτό που είναι. Πρέπει να δω πως θα συνεχίσω από εδώ και στο εξής».

 

 

Η αποδοχή, όπως καταλαβαίνετε είναι εκεί όπου βρίσκουμε ξανά δύναμη και αποκτάμε έλεγχο: «Μπορώ να πλύνω τα χέρια μου. Μπορώ να διατηρήσω μία ασφαλή απόσταση. Μπορώ να μάθω να δουλεύω από το σπίτι».

Όταν πενθούμε υπάρχει και σωματικός πόνος. Και η σκέψη ‘’τρέχει’’. Υπάρχουν τεχνικές για να το αντιμετωπίσουμε;

Ας πάμε πίσω στο προσδοκώμενο πένθος. Όταν κάνουμε σχετικές σκέψεις, αυτό που νιώθουμε είναι άγχος και γι’ αυτό το συναίσθημα μιλάτε τώρα. Το μυαλό μας ξεκινά να φτιάχνει εικόνες, π.χ τους γονείς μας να αρρωσταίνουν. Σκεφτόμαστε και βλέπουμε μόνο τα χειρότερα σενάρια. Και τότε το μυαλό μας προσπαθεί να δράσει προστατευτικά. Ο σκοπός μας δεν είναι να αγνοήσουμε αυτές τις εικόνες ή να προσπαθήσουμε να τις διώξουμε μακριά- το μυαλό μας δε θα μας αφήσει να κάνουμε κάτι τέτοιο και στ’ αλήθεια μπορεί να είναι επώδυνο να το προσπαθήσουμε. Ο σκοπός είναι να βρούμε μία ισορροπία στις σκέψεις μας. Αν καταλαβαίνεις πως στο μυαλό σου έχεις φέρει τη χειρότερη εικόνα, προσπάθησε να σκεφτείς και την καλύτερη. Π.χ. σκέψου σενάρια όπως: «Όλοι κάπως αρρωσταίνουμε μερικές φορές και η ζωή συνεχίζεται», «δεν πεθαίνει όποιος αγαπώ», «μπορεί να μην πάθει κανείς κάτι κακό, γιατί όλοι παίρνουμε τα σωστά μέτρα». Σαφώς, κανένα σενάριο δεν πρέπει να αγνοηθεί αλλά ούτε και να κυριαρχήσει.

 

 

Στο προσδοκώμενο πένθος, το μυαλό «τρέχει» στο μέλλον και φαντάζεται τα χειρότερα. Για να ηρεμήσεις τον εαυτό σου εκείνη τη στιγμή, χρειάζεται να επανέλθεις στο παρόν. Αυτό μάλλον θα ακουστεί οικείο σε εκείνους που έχουν εμπειρία διαλογισμού ή εξάσκησης στην ενσυνειδητότητα αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι συνήιως εκπλήσσονται για το πόσο πεζό μπορεί να είναι αυτό. Μπορείς να ονομάσεις πέντε αντικείμενα στο δωμάτιο. Βλέπεις λοιπόν πως υπάρχουν γύρω σου ένα υπολογιστής, μια καρέκλα, μια φωτογραφία ενός σκύλου, ένα παλιό χαλί και μια κούπα του καφέ. Είναι τόσο απλό. Πάρε μία ανάσα. Συνειδητοποιήσε ότι στην παρούσα στιγμή, δεν έχει συμβεί τίποτε από αυτά που φοβάσαι. Αυτή τη στιγμή, είσαι εντάξει. Έχεις φαγητό. Δεν είσαι άρρωστος. Χρησιμοποιήσε τις αισθήσεις και σκέψου τι νιώθουν. Το γραφείο είναι σκληρό. Η κουβέρτα είναι απαλή. Μπορείς να αισθανθείς τον αέρα να εισέρχεται στη μύτη σου. Αυτό στ’ αλήθεια θα μπορέσει να μειώσει κάπως τον πόνο.

Μπορείς επίσης να σκεφτείς με ποιον τρόπο θα αφήσεις στην άκρη αυτά που δεν μπορείς να ελέγξεις. Δεν μπορείς να ελέγξεις τι κάνει ο γείτονάς σου. Αυτό που μπορείς να ελέγξεις είναι να μείνεις δύο μέτρα μακριά από εκείνον και να πλένεις συχνά τα χέρια σου. Εστίασε σε αυτό λοιπόν.

Τελικά, φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι είναι μία καλή φάση για να εφοδιαστούμε με συμπόνοια. Ο καθένας μας βιώνει διαφορετικά επίπεδα φόβου και πένθους και τα εκδηλώνει με το δικό του τρόπο. Ένας συνάδελφος ήταν πολύ απότομος μαζί μου τις προάλλες και σκέφτηκα «Αυτό δεν αντιπροσωπεύει τον ίδιο το συνάδελφο αλλά το πως αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή την κατάσταση. Μπορώ να διακρίνω το φόβο και το άγχος του.» Επομένως, υπομονή! Να θυμάστε το πως είναι κάποιος δικός σας γενικά και όχι το πως μοιάζει αυτή τη στιγμή.

 


Μια πολύ δύσκολη πτυχή αυτής της πανδημίας είναι το ότι δε γνωρίζουμε πώς θα εξελιχθεί.

Αυτή είναι μια προσωρινή κατάσταση, βοηθά να το σκεφτόμαστε έτσι. Δούλεψα για δέκα χρόνια στο σύστημα υγείας και εκπαιδεύτηκα για καταστάσεις σαν αυτή. Επίσης, έχω μελετήσει την Ισπανική Γρίπη. Τα μέτρα που λαμβάνουμε είναι τα σωστά. Η ιστορία μας το δηλώνει. Μπορoύμε να επιβιώσουμε. Θα επιβιώσουμε. Είναι ώρα να υπερ-προστατευτούμε αλλά όχι να υπερ- αντιδράσουμε.

Και πιστεύω πως θα βρούμε νόημα σε όλο αυτό. Είχα την τιμή να μου επιτρέψει η οικογένεια της Elisabeth Kubler- Ross να προσθέσω ένα έκτο στάδιο στο πένθος: τη νοηματοδότηση. Είχα συζητήσει αρκετά με την Elisabeth για το τι έρχεται μετά την αποδοχή. Όταν ένιωσα προσωπικά το πένθος, δεν ήθελα να σταματήσω στην αποδοχή. Ήθελα να δώσω νοήμα σε αυτές τις δύσκολες ώρες. Και στ’ αλήθεια πιστεύω ότι μπορούμε να βρούμε φως σ’ εκείνες τις στιγμές. Ακόμη και τώρα, οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι μπορούν να επικοινωνήσουν μέσω της τεχνολογίας. Δεν είναι τόσο αποκομμένοι όσο νόμιζαν. Συνειδοποιούν καθημερινά ότι μπορούν να χρησιμοποιούν τα κινητά τους τηλέφωνα για μεγάλες συζητήσεις. Εκτιμούν τις βόλτες για περπάτημα. Πιστεύω πως θα συνεχίσουμε να βρίσκουμε το νόημα και όταν αυτή η κατάσταση θα έχει πια τελειώσει.

 


Τι θα λέγατε σε κάποιον που τα διαβάζει όλα αυτά αλλά νιώθει ακόμα έντονη δυσφορία;

Να συνεχίσει να προσπαθει. Υπάρχει κάτι πολύ δυνατό, όταν ονομάζουμε αυτό που νιώθουμε ‘’πένθος’’. Μας βοηθά να αισθανθούμε τι είναι αυτό που υπάρχει μέσα μας. Τόσοι πολλοί άνθρωποι μου είπαν την προηγούμενη εβδομάδα «Λεώ στους συναδέλφους μου ότι περνάω πολύ δύσκολα» ή «Έκλαψα χθες». Όταν το ονομάζεις, το νιώθεις. Και αυτό ξεκινά να κινείται μέσα σου. Τα συναισθήματα χρειάζονται κίνηση. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε τι βιώνουμε. Ένα ατυχές παραπροϊόν του κινήματος αυτοβοήθειας είναι ότι είμαστε η πρώτη γενιά που αρχίσε να έχει συναισθήματα για τα συναισθήματα της. Λέμε στους εαυτούς μας πράγματα όπως, «νιώθω λυπημένος αλλά δε θα έπρεπε να νιώθω έτσι. Άλλοι άνθρωποι έχουν πιο σημαντικά προβλήματα από μένα». Μπορούμε – και πρέπει- να σταματάμε στο αρχικό συναίσθημα: «νιώθω λυπημένος. Αφήστε με να νιώσω για πέντε λεπτά λυπημένος». Η δουλειά σου είναι να νιώσεις τη θλίψη, το θυμό και το φόβο σου είτε κάποιος άλλος νιώθει κάτι αντίστοιχο είτε όχι. Το να μαχόμαστε ενάντια στο συναίσθημά μας δε βοηθά καθώς είναι το ίδιο μας το σώμα που το έχει δημιουργήσει. Αν επιτρέψουμε στα συναισθήματά μας απλά να συμβούν φυσικά, θα συμβούν με έναν σωστό τρόπο. Έτσι, δεν είμαστε θύματα.

Με έναν σωστό τρόπο;

Ναι. Μερικές φορές προσπαθούμε να μη νιώσουμε ό,τι νιώθουμε γιατί έχουμε αυτή την εικόνα της ‘’συμμορίας συναισθημάτων’’. «Αν νιώσω λυπημένος και το αφήσω να μπει μέσα μου, δε θα φύγει ποτέ από μένα, η συμμορία των κακών συναισθημάτων θα κάνει επιδρομή». Η αλήθεια βρίσκεται στο συναίσθημα που κινείται μέσα μας. Το νιώθουμε, φεύγει και μετά πάμε στο επόμενο. Δεν υπάρχει καμία συμμορία που μας απειλεί. Είναι παράλογο να πιστεύουμε ότι δε θα έπρεπε να νιώθουμε πένθος αυτή τη στιγμή. Άσε τον εαυτό σου να βιώσει το πένθος και συνέχισε.

 

 

Πηγές:

  1. https://hbr.org/2020/03/that-discomfort-youre-feeling-is-grief
Μακρίνα Θεοδώρου
Περί Μακρίνα Θεοδώρου 1 Άρθρο
Ψυχολόγος, Απόφοιτος Τμήματος Ψυχολογίας Παντείου Ειδικευόμενη Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας Στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο